Co w astmie uczula najczęściej?

Co w astmie uczula najczęściej?

Astma jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych. Powoduje nadmierną wrażliwość oskrzeli na różne bodźce zewnętrzne, a w efekcie nagły, uogólniony skurcz oskrzeli, ograniczający przepływ powietrza przez oskrzela i wywołujący u chorego kaszel, duszności, świszczący oddech i uczucie ciężaru w klatce piersiowej.

Liczba chorych na astmę oskrzelową na całym świecie wzrasta systematycznie, w niektórych krajach podwaja się co dziesięć lat. Astmę oskrzelową uważa się za chorobę cywilizacyjną, w której ważną rolę odgrywają różne substancje uczulające (alergeny), ale wpływa na nią też nadmierna higiena, nadużywanie antybiotyków, leków, szczepień ochronnych i unikanie kontaktu z naturą.

Astmę zaliczamy do chorób alergicznych - czynnikiem wyzwalającym objawy choroby jest alergen. Alergen to substancja o właściwościach antygenowych, która u osób predysponowanych wywołuje objawy nadwrażliwości. Nadwrażliwość drzewa oskrzelowego wywołująca napady duszności najczęściej jest powodowana przez alergeny wdychiwane, rzadziej przez spożywane lub wstrzykiwane. W badaniach reakcji alergicznych podstawowe znaczenie ma identyfikacja substancji o właściwościach uczulających. Czynniki wyzwalające reakcję alergiczną w drzewie oskrzelowym u poszczególnych osób są bardzo różne. Poznanie konkretnego czynnika wywołującego napad astmy znacznie ułatwia leczenie. Dlatego każdy chory na astmę oskrzelową powinien jak najwięcej wiedzieć o swojej chorobie, poznać czynniki wywołujące objawy (alergeny), dokładnie poznać jej przebieg i zasady leczenia.

Do najbardziej rozpowszechnionych i najczęściej uczulających czynników w astmie zaliczamy:
- pyłki traw, drzew i "chwastów"; zarodniki pleśni;
- alergeny pochodzenia zwierzęcego: alergeny wytwarzane przez zwierzęta domowe, roztocze kurzu domowego, jady owadów;
- zanieczyszczenia powietrza;
- leki;
- alergeny pokarmowe, dodatki spożywcze;
- czynniki stresowe.

PYŁEK ROŚLIN

Duże znaczenie w wywoływaniu napadów astmy mają pyłki traw, "chwastów" i drzew. W Europie na pyłkowicę choruje przeciętnie co dziesiąty mieszkaniec, choć dzięki różnicom meteorologicznym nie u wszystkich chorych co roku występuje podobne nasilenie objawów. Najczęstszym schorzeniem u uczulonych na pyłki jest sezonowy nieżyt nosa. Sądzi się, że w Polsce zmiany te występują u prawie czterech milionów osób. W Europie okres pylenia trwa średnio sześć miesięcy. Stężenia pyłków roślin zmieniają się lokalnie i zależą od warunków atmosferycznych. Zazwyczaj wczesną wiosną przeważają pyłki drzew, w drugiej połowie wiosny i w lecie przeważają pyłki traw, a pod koniec lata i jesienią dominują pyłki "chwastów".
Charakterystyczną cechą schorzeń alergicznych wywołanych przez alergeny pyłków roślin jest sezonowość występowania objawów. Objawy występują tylko w okresie, gdy pyłek danej rośliny pojawia się w powietrzu w odpowiednim stężeniu. Nasilenie objawów jest ściśle zależne od stopnia narażenia. Objawy uczulenia na pyłki nasilają się po wyjściu z domu i spacerze po łące. Objawy zanikają po opadach deszczu i u osób przebywających nad morzem, gdyż wiatr wiejący od morza nie zawiera pyłków. Kwitnienie traw w Polsce trwa od maja do lipca, a niekiedy i w sierpniu. W okresie pylenia w 1 m3 powietrza może być nawet 280 mln ziaren pyłku traw. Jest to prawdziwa chmura pyłkowa, ale tak ogromne ilości ziaren pyłku zdarzają się tylko w dni bezdeszczowe i bezwietrzne. Do wywołania objawów uczulenia u chorych nadwrażliwych na alergeny pyłkowe wystarczy stężenie 50 ziaren pyłku danej rośliny w 1 m3 powietrza. Alergologów interesują wyłącznie pyłki roślin wiatropylnych, mające średnicę od 20 do 60 mcm, które mogą być przenoszone przez wiatr na ogromne odległości i łatwo dostają się do oskrzeli. Objawy mogą być bardzo burzliwe. Duże kliniczne znaczenie pyłków traw wynika z względnie długiego okresu kwitnięcia traw. Najwięcej objawów klinicznych powodują pyłki wiechliny łąkowej (Poa pratensis), tymotki (Phleum pratense) i kupkówki pospolitej (Dactylis glomerata). Okres kwitnięcia poszczególnych gatunków traw jest krótki, ale nie wszystkie kwitną jednocześnie i to powoduje znaczne przedłużenie okresu narażenia na ich pyłek. Pyłek zbóż (pszenica, owies, żyto) ma mniejsze znaczenie, gdyż zboża rosną przeważnie z dala od większych miast. Chwasty. Silnie alergizują też zarodniki bylic. Bylice (Artemisia) kwitną od końca lipca do października. Pyłek bylicy daje odczyny krzyżowe z wieloma innymi pyłkami roślin. Skrytym źródłem pyłków bylicy może być miód, szczególnie wielokwiatowy - u uczulonych na bylicę może wywołać objawy pyłkowicy. Szczaw, pokrzywa i babka mają mniejsze znaczenie kliniczne.
Także pyłki drzew mają mniejsze znaczenie - okres kwitnięcia drzew jest krótszy, ich pyłki są z reguły większe, dlatego są gorzej przenoszone przez wiatr i trudniej docierają do śluzówki dróg oddechowych. W Polsce najczęściej uczulają: brzoza, leszczyna i olcha. Są to drzewa wczesnowiosenne. Leszczyna (Corylus) pyli zwykle w pierwszej i drugiej dekadzie lutego. Olcha (Alnus) - w drugiej i trzeciej dekadzie lutego i pierwszej dekadzie marca. Brzoza (Betula) pyli w kwietniu. Pyłek brzozy, podobnie jak olchy i leszczyny, ma silne własności uczulające. Ciepła i słoneczna pogoda w kwietniu zwiększa narażenie na oddziaływanie pyłku brzozy. Okres pylenia innych drzew:
wierzba (Salix): druga połowa kwietnia;
cis (Taxus baccata): marzec, kwiecień;
jałowiec (Juniperus communis): kwiecień - czerwiec;
buk (Fagus silvatica): kwiecień;
grab (Carpinus betulus): kwiecień.
Topole, powszechnie obwiniane o powodowanie alergii, produkują "puch", który nie ma nic wspólnego z pyłkiem i nie ma żadnego znaczenia alergizującego.

ROZTOCZE KURZU DOMOWEGO

Kurz domowy jest mieszaniną wielu składników, ale najważniejszym jego alergenem są roztocze kurzu domowego. Roztocze to drobne zwierzęta z grupy pajęczaków. Namnażają się najbardziej w okresie od wiosny do jesieni, w miesiącach zimowych wymierają, ale alergen pozostaje w ich odchodach pozostających w pomieszczeniu gdzie żyły. W krajach rozwiniętych mieszkania są ogrzewane centralnie lub klimatyzowane, a podłogi pokryte dywanami. Jest to idealne środowisko do rozwoju roztoczy, karaluchów i pleśni. Czynnikiem alergizującym roztoczy są ich wydzieliny, odchody i złuszczone tkanki. Roztocze odżywiają się złuszczonym naskórkiem ludzkim i zwierzęcym. Żyją w dywanach, materacach, miękkich obiciach mebli. Uczulają też roztocze spichrzowe, które żyją w przechowalniach produktów spożywczych lub sianie.

PLEŚNIE

W klimacie umiarkowanym pleśnie są alergenami sezonowymi, część ich uwalnia zarodniki w ciepłe, suche letnie dni, a inne w deszczowe jesienne noce. Pleśnie rozwijają się na żywych i martwych tkankach roślin i zwierząt, jest ich bardzo dużo na opadłych liściach, gnijącej padlinie, suszonych owocach, źle wentylowanych łazienkach. Stężenie zarodników pleśni w powietrzu jest zwykle większe w czasie dnia. Wiatr unosi zarodniki bardzo wysoko, znajdowano je nawet w stratosferze. Zarodniki pleśni pojawiają się wczesną wiosną, wraz z budzącą się do życia roślinnością, w zimie, po opadach śniegu, ich ilość w powietrzu może spaść do zera. Zarodniki grzybów należą do najliczniej reprezentowanych cząsteczek biologicznych w powietrzu, swą liczebnością przewyższają znacznie liczbę ziaren pyłku roślin. Objawy alergiczne wywołane przez zarodniki pleśni dotyczą zarówno górnych, jak i dolnych dróg oddechowych. Najczęściej objawy astmy oskrzelowej wywołują zarodniki grzybów rodzaju Cladosporium, Aspergillus i Alternaria. W dalszej kolejności Mucor, Botritis, Fusarium, Pullularia i Rhizopus. Występowanie alergii wziewnej na zarodniki pleśni obserwuje się przez cały rok z wyraźnym nasileniem w okresie letnim i jesiennym. Rozmiar zarodników grzybów wynosi od 2 do 100 mcm. Alergia na zarodniki pleśni najczęściej współwystępuje z nadwrażliwością na inne alergeny wziewne, głównie pyłki traw i alergeny roztoczy.
Pleśnie mogą być też przyczyną alergii kontaktowej (skórnej).

JADY OWADÓW

Użądlenia przez owady mogą być przyczyną objawów astmy lub alergicznego nieżytu nosa, ale najczęściej ich skutek ogranicza się do reakcji miejscowej. Zdarza się jednak, że użądlenie powoduje wstrząs anafilaktyczny - reakcję układową bezpośrednio zagrażającą życiu chorego. W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęca się reakcjom alergicznym na jady owadów. W naszej strefie klimatycznej reakcje alergiczne obserwuje się najczęściej po użądleniu przez owady należące do błonkoskrzydłych - pszczoły, osy, trzmiele, szerszenie. Wstrząs anafilaktyczny rozwija się u 3% użądlonych. W USA z powodu użądlenia przez owady umiera od 40 do 80 osób rocznie.

ALERGENY ZWIERZĄT DOMOWYCH

Alergeny zwierząt domowych znajdują się w ich wydzielinach, wydalinach, sierści i złuszczonym naskórku. Koty - uczulają najczęściej spośród ssaków. Największe stężenie alergenu stwierdza się w mieszkaniach w których żyją - w 1 m3 powietrza wykrywa się przeciętnie od 2 do 20 ng ich antygenów. Ale ich alergeny wykrywa się też w innych pomieszczeniach (kina, szpitale, środki transportu), dokąd są przynoszone na odzieży ich właścicieli. Psy - charakterystyka alergenu psa jest podobna do alergenu kota, ale uczulenie na psa nie jest tak częste jak uczulenia na inne ssaki. Karaluchy - w niektórych regionach uczulenie na karaluchy może być równie częste jak na roztocze. Większość karaluchów żyje w re-onach tropikalnych, jednak liczne szybkie podróże, jak i wprowadzenie centralnego ogrzewania, a szczególnie klimatyzacji, umożliwiło rozprzestrzenienie się karaluchów poza ich pierwotne środowisko. Najczęściej uczulają te zwierzęta, z którymi ludzie najczęściej się stykają. Dlatego zmniejsza się liczba osób uczulonych na sierść konia, a wzrasta liczba uczulonych na sierść świnki morskiej i chomika.

ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA

Nie są to alergeny w dosłownym tego słowa znaczeniu, bo nie powodują wytworzenia przeciwciał.
Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego dzieli się na dwa główne rodzaje:

  1. smog przemysłowy - kompleksy cząsteczkowe z dwutlenkiem siarki,
  2. smog fotochemiczny - ozon i tlenki azotu.

Na stężenia zanieczyszczeń powietrza wpływają warunki pogodowe i ukształtowanie terenu. Nasilenie objawów astmy oskrzelowej powodowane jest głównie zanieczyszczeniami ozonem, tlenkami azotu, aerozolami o kwaśnym odczynie i cząsteczkami stałymi. Także zanieczyszczenia ze spalin samochodowych mają podobne działanie na drogi oddechowe. Powietrze wewnątrz pomieszczeń zanieczyszczone jest głównie tlenkami azotu, tlenkiem i dwutlenkiem węgla, dwutlenkiem siarki, formaldehydami i substancjami organicznymi. Ich źródłem jest gotowanie przy użyciu gazu ziemnego lub ciekłego propanu, gotowanie na kuchniach opalanych drewnem, naftą lub węglem, stosowanie w budownictwie i wyrobie mebli substancji chemicznych, zwłaszcza formaldehydu i materiałów uwalniających izocjaniny. Dym tytoniowy - jest złożoną mieszaniną gazów, dymów i cząsteczek stałych. Zidentyfikowano w nim ponad 4.500 związków i zanieczyszczeń w tym drobnocząsteczkowe substancje stałe, węglowodory policykliczne, tlenek i dwutlenek węgla, tlenek azotu, nikotynę i akreolitynę.

LEKI

Z leków najczęściej uczula kwas acetylosalicylowy (Aspiryna) i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne np. Ibuprofen, Analgan, Indometacina, Etopiryna, Naproxen, Ketonal i wiele innych. Ok. 5% pacjentów reaguje gwałtowną dusznością po zażyciu niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Potocznie nazywa się to "astmą aspirynową". Następną grupą uczulających leków są antybiotyki - najczęściej penicylina i jej pochodne. Z piśmiennictwa wiadomo, że uczulać może każdy antybiotyk, ale sporadycznie. Napady astmatyczne mogą wy-wołać też niektóre leki stosowane w chorobach serca (np. beta-blokery - Atenolol i in.), jak i leki stosowane w jaskrze, nawet w postaci kropli do oczu, np. Timoptic.

ALERGENY POKARMOWE

Białko jaja kurzego należy do najczęstszych alergenów pokarmowych. Nadwrażliwość na białko jaja kurzego jest najczęstsza w wieku dziecięcym, potem staje się o wiele rzadsza. Opisano rzadkie przypadki nadwrażliwości na szczepionki zawierające drobnoustroje hodowane na podłożu z białkiem jaja kurzego. W dwudziestym wieku nastąpił gwałtowny wzrost nadwrażliwości na mleko krowie, co prawdopodobnie było spowodowane modą na krótkie karmienie dzieci piersią. Alergia na mleko krowie zależy od wieku chorego, najsilniejsza jest w wieku niemowlęcym, potem zdarza się bardzo rzadko. Alergia na ryby jest dość rzadka, ale częściej niż w przypadku alergii na inne pokarmy powoduje napady astmy. Zwykle alergia na ryby przejawia się atopowym zapaleniem skóry. Alergia na owoce i warzywa występuje rzadko i nie ma burzliwych objawów. Natomiast orzeszki ziemne, krewetki i kraby mogą powodować burzliwe objawy alergiczne - do wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego i zgonu chorego. Naturalnie, w większości przypadków reakcja przebiega łagodnie.

DODATKI SPOŻYWCZE

Niektóre sztuczne barwniki, dodatki smakowe i środki konserwujące dodawane do artykułów spożywczych mogą powodować pogorszenie przebiegu astmy. Na szczęście dostępne są produkty "nie zawierające konserwantów", a producenci żywności zobowiązani są do umieszczania na etykietkach listy stosowanych dodatków i ich numerów. Największe kłopoty sprawiają:
- związki siarki, szczególnie meta-dwusiarczyn i dwutlenek siarki: stosowane jako środki konserwujące żywność oraz niektóre gatunki piwa i wina (nr E 220, 221, 222, 226, 227);
- tartrazyna (E 102): żółty barwnikużywany przy pieczeniu ciast, zabarwianiu oranżad i napojów;
- kwas benzoesowy i kwas acetylosalicylowy: stosowane jako konserwanty oraz wchodzące w skład drożdży, czekolad i wyciągów z grzybów;
- glutaminian sodowy (MSG, E 621): dodawany do żywności dla podniesienia jej walorów smakowych. Zawierają go: sos sojowy, przyprawy, bulion w kostkach, chipsy ziemniaczane, zupy w proszku, hamburgery, dania chińskie i wietnamskie.

CZYNNIKI STRESOWE

Napady duszności mogą być powodowane przez czynniki takie jak wysiłek fizyczny, śmiech, zimne lub gorące powietrze, stres, silne doznania psychiczne, silne zapachy i substancje rozpylane w powietrzu (perfumy, dezodoranty).

Dr med. Andrzej Kazimierczak

JAK UNIKNĄĆ KONTAKTU Z ALERGENEM?

Pyłek roślin:
- dowiedz się kiedy stężenie uczulającego Cię pyłku jest wysokie i w tym okresie postaraj się przebywać w pomieszczeniu zamkniętym;
- wakacje spędzaj w pobliżu dużych zbiorników wodnych, jezior, morza lub w górach (unikaj dolin);
- spaceruj tylko po silnych i długotrwałych opadach;
- wychodząc z domu załóż okulary przeciwsłoneczne, aby chronić oczy przed kontaktem z pyłkiem;
- jeśli to możliwe, zainstaluj filtr powietrza w oknach i klimaty-zatorach - zwłaszcza w sypialni.

Roztocze:
- usuń z mieszkania wszystkie przedmioty gromadzące kurz: tapicerowane meble, zasłony na oknach, dywany, suszone kwiaty;
- poduszkę, kołdrę i materac z włókien naturalnych zastąp włóknami sztucznymi;
- utrzymaj prawidłową wentylację, niską wilgotność oraz umiarkowaną temperaturę pomieszczeń.

Pleśnie:
- unikaj miejsc, w których jest pleśń;
- unikaj nadmiernej wilgotności w pomieszczeniach, nie używaj nawilżacza powietrza;
- szybko usuwaj odpadki kuchenne;
- łatwo psujące się owoce i warzywa przechowuj w lodówce;
- ogranicz swój kontakt z roślinami pokojowymi.