Pyłkowica - astma - lato

Pyłkowica - astma - lato

Lato. Okres najintensywniejszego kwitnienia i pylenia roślin. Kończy się kwitnienie drzew i krzewów, a zaczyna kwitnienie zbóż i innych traw oraz roślin zielnych. Wysoka temperatura powietrza, susza i wiatr, ułatwiają przenoszenie pyłków na dalekie odległości.

Chorzy na pyłkowicę doskonale wiedzą jak przykry i uciążliwy może być słoneczny letni dzień: łzawiące oczy, kichanie i nieustanny katar zmuszający do ciągłego wycierania nosa. A nad ranem lęk spowodowany uczuciem braku powietrza.
Jest to typowe zjawisko - u około 50% młodych dorosłych cierpiących na pyłkowicę, po kilku latach choroby pojawiają się dolegliwości ze strony dolnych dróg oddechowych: pierwsze objawy astmy. Zjawisko to określane jest jako "zmiana piętra choroby". Mechanizm reakcji alergicznej pozostaje ten sam, alergen również. Zmienia się tylko główne "siedlisko" choroby - z górnych na dolne drogi oddechowe.
Na początku do objawów pyłkowicy "dokładają się" zwykle pojedyncze napady duszności. W następnych sezonach napady duszności powtarzają się coraz częściej i, po kilku latach, lekarz rozpoznaje astmę atopową - sienną.
Zanim pojawią się objawy astmy sezonowej (siennej), na alergen reagują głównie górne drogi oddechowe i spojówki. Jak w każdej reakcji nadwrażliwości (atopowej), powtarzanie się kontaktu z alergenem powoduje utrwalenie i nasilenie reakcji uczuleniowej. Nie leczone dolegliwości stają się z roku na rok coraz silniejsze. I odwrotnie - wydaje się, że profilaktyka i konsekwentne leczenie pyłkowicy może opóźnić "zmianę piętra" choroby.


Gdy pojawia się suchy, męczący kaszel, gdy w środku nocy lub nad ranem chory budzi się z niepokojem z powodu ciężaru w klatce piersiowej i utrudnienia w oddychaniu, są to sygnały, że reakcja alergiczna przybiera postać astmy. Zanim do tego dojdzie, rozwija się tzw. nadreaktywność oskrzeli. Już przed około trzydziestu laty stwierdzono, że w okresie kwitnienia można u chorych na pyłkowicę łatwo spowodować odruchowe zwężenie oskrzeli i uczucie duszności, mimo braku wcześniejszych objawów choroby. W miesiącach letnich i zimowych nadreaktywność zmniejsza się lub całkowicie ustępuje. Przyczyną wzmożonej pobudliwości oskrzeli jest prawdopodobnie alergiczne zapalenie toczące się w błonie śluzowej górnych dróg oddechowych, powodujące stan utajonej "gotowości" oskrzeli do zwężenia. Niektórzy badacze uznają ten rodzaj nadreaktywności oskrzeli za naturalny odruch obronny, zapobiegający wnikaniu dużych cząsteczek alergenu w głąb dróg oddechowych.

Zwężenie oskrzela spowodowane jest skurczem okrężnie ułożonej warstwy mięśni gładkich oskrzela (ryc. 1b). Skurcz może być spowodowany wysiłkiem fizycznym, kaszlem, śmiechem, zapachem chemikaliów, zmianą temperatury otoczenia, a latem wypiciem zimnego napoju. Zwężenie oskrzeli i, tym samym, utrudnienie oddychania, ustępuje samoistnie. lub po leku z grupy tzw. leków rozszerzających oskrzela (np. salbutamol).
Nadreaktywność oskrzeli (można ją stwierdzić przy pomocy testów klinicznych) nie zawsze oznacza istnienie astmy oskrzelowej. Mechanizm nadreaktywności oskrzeli w astmie jest bardziej złożony. Po zetknięciu się nabłonka oskrzeli z alergenem, reakcja jest zwykle dwufazowa: natychmiastowa (inaczej wczesna) i, po 3-4 godzinach, opóźniona. Niekiedy występuje tylko jedna faza - wczesna albo opóźniona. Zależy to od alergenu (jego "jakości" i intensywności kontaktu) i od stopnia uczulenia organizmu. Schemat typowej, dwufazowej reakcji przedstawiony jest na ryc. 2. Zgromadzone w ścianie oskrzela komórki uczestniczące w reakcji rozpadają się lub wytwarzają substancje powodujące napływ innych komórek odpornościowych i wytworzenie silnego miejscowego odczynu zapalnego (ryc. 1c). Dochodzi do przerwania ciągłości nabłonka oddechowego, co ułatwia dalsze wnikanie alergenu i rozwój następnego "rzutu" reakcji zapalnej. Jeśli dzieje się to w okresie pylenia, kiedy kontakt z alergenem powtarza się wielokrotnie w ciągu dnia, reakcja zapalna nie może wygasnąć samoistnie. Silna reakcja typu opóźnionego może pociągnąć za sobą kilkudniowe nasilenie objawów astmy. Uszkodzony nabłonek i zwężone przez alergiczny stan zapalny oskrzela są bardziej wrażliwe. Nawet dosyć słabe bodźce mogą powodować silne napady duszności. Opisane mechanizmy reakcji alergicznej w astmie dotyczą nie tylko uczuleń na alergeny sezonowe.


W astmie siennej okres zagrożenia trwa zwykle do końca sierpnia. Później stężenie pyłków w powietrzu jest znacznie niższe. Stopniowo można odstawiać leki. We wrześniu, już bez dolegliwości, można wybrać się na urlop nad morze lub w góry.
Zanim jednak dolegliwości stopniowo wygasną i minie zagrożenie spowodowane ekspozycją na duże stężenia alergenu, należy stosować się do zaleceń lekarza. Astma sezonowa zwykle dobrze poddaje się leczeniu. Warunkiem powodzenia jest jednak stała opieka lekarska.

Leki przeciw astmatyczne dzieli się na dwie podstawowe grupy:
- leki zapobiegawcze (steroidowe i niesteroidowe)
- leki przeciw duszności (rozszerzające oskrzela).
Mechanizm ich działania i cel stosowania są inne, mimo że oba rodzaje leków mogą występować w identycznej formie, na przykład w inhalatorach. W łagodniejszych postaciach astmy, w tym w astmie sezonowej, możliwe jest uzyskanie dobrych wyników leczenia przy zastosowaniu tylko preparatów wziewnych, działających miejscowo na nabłonek dróg oddechowych.

Leki zapobiegawcze zmniejszają stan zapalny błony śluzowej oskrzeli, przeciwdziałają nasilaniu się reakcji po kontakcie z alergenem i, tym samym, zapobiegają nawrotom duszności. Powinny być przyjmowane nieprzerwanie przez kilka miesięcy. Tylko wtedy mogą skutecznie "goić" nabłonek oddechowy i zmniejszać nadreaktywność oskrzeli. Do leków zapobiegawczych należą:
- kortykosteroidy
- kromoglikan dwusodowy (Intal, Cromogen, Cromolyn);
- nedokromil sodu (Tilade, Nalcorm).
Niektóre z tych leków, zwłaszcza z dwóch ostatnich grup stosowane są jako "przygotowanie" do sezonu kwitnienia. Opóźniają wystąpienie objawów reakcji alergicznej i zmniejszają jej nasilenie przez hamowanie wydzielania z poszczególnych komórek substancji będących przekaźnikami reakcji zapalnej.

Leki przeciw duszności (rozszerzające oskrzela) powodują rozkurcz okrężnych mięśni ściany dróg oddechowych. Używa się ich przy każdym silniejszym napadzie duszności. Jeśli chory stosuje leki zapobiegawcze we właściwych dawkach, to zapotrzebowanie na leki przeciwko duszności jest niewielkie - jeden, dwa razy na dobę lub rzadziej. Popatrzmy na ryc. 1: leki rozszerzające oskrzela zmienią obraz sytuacji z 1b na 1a. Co jednak dzieje się w sytuacji 1c? Oczywiście, rozkurcz mięśni jest możliwy, ale lek nie odwróci stanu zapalnego. Do tego potrzebne są leki zapobiegawcze. Najczęściej stosowane leki rozszerzające oskrzela to:
- tzw. beta-mimetyki (salbutamol - Salbutamol, Ventolin, Ventodisk; fenoterolBerotec; terbutalina - Bricanyl);
- tzw. cholinolityki (bromek ipratropium - Atrovent; złożenie fenoterolu i bromku ipratropium - Berodual).
Istnieje też jeszcze całkowicie inny rodzaj leczenia - leczenie odczulające. Jest ono często i skutecznie stosowane w pyłkowicy i astmie siennej.*
Dawki leków i częstość ich stosowania zależą od ciężkości astmy i indywidualnej wrażliwości chorego. Pamiętajmy, że odpowiednio wcześnie, przed sezonem kwitnienia, należy omówić plan leczenia z lekarzem prowadzącym. Jeśli ktoś nie jest pod stałą opieką specjalisty, a podejrzewa u siebie lub u swojego dziecka objawy astmy, nie powinien czekać na duże nasilenie dolegliwości. Wczesne rozpoczęcie leczenia i konsekwencja w jego stosowaniu uwalniają od poczucia zagrożenia "ciężką chorobą" i pozwalają na normalne życie. Nawet w sezonie kwitnienia.