Alergia, atopia i alergeny

Alergia, atopia i alergeny

Co to jest alergia? Czy alergia to choroba?
Alergia, to skłonność organizmu do nieprawidłowego reagowania na substancje normalnie występujące w otoczeniu człowieka. Sama alergia nie jest chorobą, lecz stanem usposabiającym do występowania objawów chorobowych. Osoba uczulona może nigdy takich objawów nie doznać, jeśli nie skontaktuje się powtórnie z czynnikiem, który wywołał uczulenie.

Czy alergia i atopia to to samo?
Atopia jest zbiorczym określeniem kilku rodzajów alergii. Polega ona na skłonności do wytwarzania szczególnych przeciwciał - tzw. reagin (immunoglobulin E) - przeciwko różnym pospolicie spotykanym substancjom zwanym alergenami. Przeciwciała te wiążą się z komórkami tucznymi (występującymi m.in. w skórze i błonach śluzowych); przy powtórnym kontakcie z alergenem następuje burzliwa reakcja zapalna, w wyniku której wyzwalają się substancje odpowiedzialne za powstawanie takich objawów, jak np. nieżyt nosa, świąd skóry, skurcz oskrzeli. W języku potocznym często używa się określenia "alergia" dla zastąpienia terminu "atopia", stosowanego zwykle w fachowym piśmiennictwie medycznym.

Skąd się bierze alergia?
Nauka jeszcze do dziś nie wyjaśniła wszystkich przyczyn powstawania zjawisk alergicznych. W typowych przypadkach atopii bardzo ważne jest podłoże genetyczne (spotyka się całe rodziny, w których w każdym pokoleniu występują przypadki chorób atopowych). Jednak do powstania uczulenia może dojść także u osoby nie wykazującej cech atopii, np. pod wpływem czynników uszkadzających błony śluzowe (jak dymy, spaliny, opary chemikaliów, zakażenia wirusowe) i równoczesnego narażenia na silne alergeny.

Co to są alergeny?
Alergenem może być prawie każda substancja występująca w otoczeniu człowieka. Najczęściej są to białka pochodzenia roślinnego i zwierzęcego (pyłki i włókna roślin, sierść i naskórek zwierząt, zarodniki grzybów pleśniowych, roztocze, artykuły spożywcze), czasem również proste i złożone substancje chemiczne (metale, barwniki, leki itd.). Alergeny zwykle dzielimy na:

  • wziewne (wnikające do ustroju przez drogi oddechowe) - jak pyłki i włókna roślin, kurz domowy i roztocze, pleśnie, sierść, pierze;
  • pokarmowe (wnikające przez błonę śluzową przewodu pokarmowego) - jak mleko, jaja, ryby i inne mięsa, różne gatunki zbóż, owoców, jarzyn, a także przyprawy, środki konserwujące, barwniki spożywcze i niektóre leki;
  • kontaktowe (działające w miejscu zetknięcia się ze skórą) - jak metale i ich związki, barwniki, składniki tworzyw sztucznych;
  • iniekcyjne (wnikające przez ukłucie owada lub podanie zastrzyku) - jad pszczoły, osy, niektóre leki.

    Czy alergii można zapobiec?
    Tylko w pewnym stopniu. Jeżeli osobie z predyspozycją atopową ograniczy się możliwość kontaktu z silnymi alergenami, jest szansa, że uczulenie na jedne z nich nie wystąpi wcale, na inne pojawi się później lub będzie miało łagodniejsze objawy. Nie można jednak przewidzieć, w jakim stopniu i w odniesieniu do jakich alergenów postępowanie zapobiegawcze będzie skuteczne.

    Moje dziecko jako niemowlę miało częste biegunki i kolki, potem pojawiła się skaza białkowa, a od dwóch lat ma także zapalenia oskrzeli. Powiedziano mi, że to wskutek uczulenia na mleko. Czy to możliwe, że jedno uczulenie powoduje tyle różnych chorób?
    Tak, możliwe. Badania prowadzone w ciągu ostatnich dziesiątków lat pozwalają nam zrozumieć, dlaczego tak jest. Jak już wspominaliśmy, alergen wnikający do organizmu łączy się z przeciwciałami (reaginami) związanymi z niektórymi komórkami skóry i błon śluzowych, w następstwie czego komórki te wydzielają rozmaite substancje chemiczne, powodując proces zwany zapaleniem alergicznym. W zależności od tego, w której tkance czy narządzie zapalenie to się umiejscowi, powstają konkretne objawy, a więc np.:
  • w błonie śluzowej nosa - obrzęk (zatkanie nosa), nadmierna przepuszczalność (wydzielanie dużych ilości wodnistej lub ciągnącej się wydzieliny), podrażnienie receptorów (kichanie i świąd nosa);
  • w błonie śluzowej oskrzeli - obrzęk (zwężenie światła oskrzela), skurcz mięśni gładkich (j.w.), nadmierna przepuszczalność (gromadzenie się śluzu w świetle oskrzela), podrażnienie receptorów (kaszel);
  • w skórze - obrzęk i wzmożona przepuszczalność (powstawanie bąbli pokrzywkowych lub grudek wypryskowych), podrażnienie receptorów (świąd i zaczerwienienie);
  • w błonie śluzowej przewodu pokarmowego - obrzęk i nadmierna przepuszczalność (luźne stolce z domieszką śluzu), podrażnienie receptorów i skurcz mięśni gładkich (kolka, bóle brzucha, zwiększona częstość wypróżnień, wymioty).
    U niektórych chorych wszystkie objawy zapalenia alergicznego lokalizują się w obrębie jednego narządu (np. nosa lub oskrzeli), u innych dotyczą wielu równocześnie lub z biegiem czasu "wędrują", zajmując to jeden narząd, to inny. Każda z kilku osób uczulonych na ten sam alergen (np. mleko) może reagować innymi objawami, zaś u jednego chorego cierpiącego na kilka dolegliwości - każda z nich może być wywołana innym alergenem (np. katar - roztoczami, zmiany skórne - orzechami, a dolegliwości brzuszne - mlekiem).

    Czy choroby alergiczne są groźne dla życia?
    Tak, choć nie wszystkie. Najgroźniejsze są gwałtowne reakcje uczuleniowe rozwijające się nagle i powodujące zaburzenie czynności niemal wszystkich narządów i układów organizmu (w nomenklaturze medycznej taki stan nazywamy wstrząsem anafilaktycznym), powstające najczęściej wskutek uczulenia na leki podawane w zastrzykach (np. penicylinę) lub na jad owadów błonkoskrzydłych (pszczoły, osy), rzadziej na leki podawane doustnie lub pokarmy. W takim przypadku jedynym ratunkiem jest szybka interwencja lekarza, który musi podać leki o silnym działaniu przeciwzapalnym i przeciwwstrząsowym (adrenalinę, steroidy). Chory, który raz przebył taki stan, musi bezwzględnie wystrzegać się powtórnego kontaktu z czynnikiem wywołującym; a więc jeśli wstrząs wystąpił po podaniu leku, powinien stale mieć przy sobie dokumentację z wpisanym rodzajem uczulenia i okazywać ją przy każdym kontakcie z personelem medycznym; jeśli reakcję wywołało spożycie jakiegoś pokarmu - należy raz na zawsze wykreślić z jadłospisu wszelkie potrawy zawierające choćby jego domieszkę i zrezygnować z jadania w stołówkach czy restauracjach, gdzie nie mamy wpływu na skład posiłków.
    Groźny dla życia może być także ciężki atak astmy; jeśli podanie leków rozszerzających oskrzela nie pomoże, powietrze z coraz większym trudem przedostaje się przez zwężone oskrzela do płuc, spada stężenie tlenu we krwi, w następstwie czego może dojść do niedotlenienia mózgu i utraty przytomności, a jeśli stan taki potrwa dłużej - nawet do śmierci. U osób regularnie przyjmujących leki zapobiegawcze i przestrzegających zasad profilaktyki przeciw-alergicznej sytuacja taka zdarza się rzadko. Najczęstszą przyczyną tak ciężkiego ataku astmy jest zaniedbanie zaleceń lekarza, rzadziej niezawiniony przez chorego kontakt z czynnikami szkodliwymi (chemikalia, dym tytoniowy, silny alergen) lub ciężka infekcja. Osoba, u której występuje skłonność do ciężkich napadów duszności, powinna dostać od swojego lekarza zalecenia, jak rozpoznać u siebie objawy wskazujące na ciężkie zaostrzenie astmy, i jakie leki może zażyć przed otrzymaniem pomocy lekarskiej. (Szczegółowe informacje w rozdziale dotyczącym astmy).
    Innym groźnym, lecz rzadziej występującym schorzeniem alergicznym jest obrzęk krtani, występujący w podobnych okolicznościach jak wstrząs anafilaktyczny i wymagający podobnego leczenia.