Choroby zatok przynosowych

Choroby zatok przynosowych

Zapalenie zatok obocznych nosa jest schorzeniem powszechnie występującym. Mimo to zbyt rzadkie rozpoznawanie tej choroby powoduje niedostateczne jej leczenie, a w konsekwencji przedłużanie się dolegliwości, przechodzenie zapalenia w formy przewlekłe, nasilenie się chorób towarzyszących i występowanie powikłań.

Zwłaszcza u osób z chorobą alergiczną zapalenie zatok przynosowych może być przyczyną utrzymywania się i nasilania objawów ze strony innych odcinków układu oddechowego i nasilenia procesów alergizacyjnych.
Zatoki przynosowe to jamy w obrębie czaszki, które wypełnione są powietrzem i pokryte warstwą błony śluzowej o budowie takiej samej jak w obrębie jam nosa. Największe są zatoki szczękowe - mają kształt trójściennej piramidy; znajdują się między oczodołem, policzkiem a podniebieniem twardym. Zatoki czołowe położone są powyżej oczodołów, w dolnej części okolicy czołowej, blisko nasady nosa. Zatoki sitowe to drobne powietrzne komórki kostne mieszczące się między jamą nosa a przyśrodkową ścianą oczodołu. Zatoki klinowe znajdują się głębiej w trzonie największej pojedynczej kości czaszki. Wszystkie zatoki mają ujścia łączące je z jamą nosa.
Rozwój zatok rozpoczyna się już w okresie życia płodowego, ale w pełni wykształcają się dopiero w późniejszym okresie: zatoki szczękowe i sitowe w 3-8 roku życia, czołowe i klinowe około 12-15 roku życia. Funkcja zatok przynosowych jest ściśle związana z funkcjami nosa, ponadto chronią one mózg przed skutkami zbyt silnych urazów od strony twarzy.
Zapalenie zatok to proces zapalny obejmujący błonę śluzową wyścielającą zatoki przynosowe. Najczęściej rozwija się ono na skutek blokady połączenia między jamą nosa a zatoką, spowodowanej obrzękiem zapalnym. Dłużej trwające zakłócenia dopływu powietrza do jam zatok i odpływu płynnej treści zapalnej gromadzącej się w przestrzeniach zatok doprowadzają do rozwinięcia się w nich zapalenia. Czynnikami wywołującymi są częste, nawracające zakażenia wirusowe i bakteryjne, długotrwałe działanie alergenów u osób uczulonych i nieprawidłowości w budowie anatomicznej nosa i zatok. Alergia nosa, która, zarówno w postaci sezonowej, jak i całorocznej, przewlekle upośledza czynność nosa i jego połączenie z zatokami, jest bardzo ważnym czynnikiem sprzyjającym chorobom zatok. Do rzadziej występujących przyczyn zaliczyć można: zaburzenie funkcjonowania rzęsek nabłonka wyścielającego błonę śluzową nosa i zatok, mukowiscydozę, zakażenia grzybicze, nadwrażliwość na aspirynę i jej pochodne, nieżyt naczynioruchowy nosa.
W laryngologii dzieli się zapalenia zatok na ostre, nawracające i przewlekłe. Ostre mają nagły początek, towarzyszy im często gorączka, złe ogólne samopoczucie oraz upośledzenie oddychania nosem, katar, spływanie wydzieliny do gardła, często ból w okolicy chorej zatoki lub uczucie ucisku. U osób z alergią ta forma zapalenia zatok może towarzyszyć nasileniu pyłkowicy lub dołączeniu się infekcji wirusowej lub bakteryjnej do alergii wywołanej przez roztocze kurzu domowego. Tę postać zapalenia zatok zwykle udaje się wyleczyć farmakologicznie, ale leczenie musi trwać dostatecznie długo - około dwóch tygodni.
Jeśli zdarzają się nawroty takich dolegliwości, mówimy o nawrotowym zapaleniu zatok. Sprzyjają im polipy i guzy nosa, przerost migdałka gardłowego, zaburzenia odporności, alergia, urazy, ciała obce, nieprawidłowe leczenie stanów ostrych.
Nawrotowe zapalenia są etapem przejściowym do przewlekłego zapalenia zatok, które można rozpoznać, gdy dolegliwości chorego trwają powyżej trzech miesięcy, a zmiany w budowie błony śluzowej zatok spowodowane zapaleniem przyjmują charakter trwały. Zmienia się także obraz dolegliwości. Upośledzenie drożności nosa nie jest tak silne jak w zapaleniu ostrym, ale stale odczuwa się spływanie wydzieliny z nosa do gardła, co wymusza częste chrząkanie i pokasływanie, czuje się ucisk lub rozpieranie u nasady nosa; bóle głowy są tępe, niezbyt silne, ale za to częste i długotrwałe, węch jest osłabiony i zdarzają się bóle gardła. U dzieci występuje mowa nosowa, chrapanie, oddychanie ustami, podkrwawianie z nosa. Dołączają się objawy ze strony innych narządów. Ze strony układu nerwowego - drażliwość, utrudnienie koncentracji, stałe uczucie zmęczenia, moczenia nocne, zaburzenia snu, mimowolne skurcze twarzy, obgryzanie paznokci. Ze strony układu ruchu - bóle rąk i nóg nasilające się w nocy. W obrębie układu pokarmowego zapaleniu zatok towarzyszą: przykry zapach z ust, brak apetytu, nudności, czasem wymioty, bóle brzucha. Drażnienie i częste nadkażenia układu chłonnego gardła doprowadzają do przerostu migdałków i skłonności do zapadania na anginy. Układ oddechowy reaguje na zapalenie toczące się w zatokach napadami suchego kaszlu, nawracającymi zapaleniami oskrzeli, wystąpieniem zespołu bezdechu sennego. Nierzadkie są zaburzenia słuchu.
Szczególnie duże znaczenie ma utrzymywanie się stanu zapalnego zatok u osób z astmą oskrzelową. Istnieją dane wskazujące, że osoby z przewlekłą chorobą alergiczną, w tym z astmą oskrzelową, w około 40-50% przypadków wykazują nieprawidłowości w obrębie zatok przynosowych. Stwierdzono też zależność między nasileniem się zapalenia w zatokach a zaostrzeniem przebiegu astmy oraz wyraźną poprawę w przebiegu i leczeniu astmy po opanowaniu i wyleczeniu zapalenia zatok.
Klasyczne, przeglądowe zdjęcia zatok mogą wykazać zmiany w obrębie dużych zatok: szczękowej i czołowej. W większości przypadków nie uwidaczniają one zatok sitowych i klinowych, które mają duże znaczenie w zapaleniach nawrotowych i przewlekłych. Ograniczona wartość tych zdjęć sprawia, że niecelowe jest ich wielokrotne zlecanie w przypadkach przewlekłego zapalenia zatok. Najlepszy wgląd w stan zatok przynosowych umożliwia tomografia komputerowa (TK) i badanie metodą rezonansu magnetycznego (MR). Badania te są jednak bardzo drogie, dlatego zleca się je rzadko, przede wszystkim osobom, u których nie osiągnięto poprawy w leczeniu zachowawczym i przygotowywuje się je do leczenia operacyjnego.
Dużym postępem w diagnostyce chorób nosa i zatok jest możliwość wykonania badania endoskopowego nosa i zatok. Sztywny lub giętki fiberoskop umożliwia dokładne obejrzenie wnętrza jamy nosowej, rozpoznanie anomalii anatomicznych, przerostu migdałka gardłowego, spływania wydzieliny z okolicy ujść zatok. Dużą popularność w praktyce ambulatoryjnej zdobywają badania przy pomocy ultradźwiękowych detektorów (USG zatok), które pozwalają, przy pewnej wprawie w badaniu, uchwycić bardziej zaawansowane zmiany chorobowe w obrębie zatok szczękowych i czołowych, a następnie monitorować ich ustępowanie pod wpływem leczenia. Badanie jest bezbolesne i nieszkodliwe dla zdrowia, dlatego można je często powtarzać także u dzieci. Dodatkowymi badaniami diagnostycznymi mogą być wymazy z nosa (cytologiczne i bakteriologiczne) i badanie drożności nosa - rynomanometria.
Leczenie zapalenia zatok może być zachowawcze lub operacyjne. Podstawą leczenia zachowawczego są antybiotyki. Leczenie powinno być wspomagane stosowaniem donosowo leków obkurczających obrzmiałą śluzówkę nosa i poprawiających drożność nosa i zatok przynosowych. Dobre efekty przynosi też przepłukiwanie nosa solą fizjologiczną i stosowanie leków rozluźniających wydzielinę. Jeżeli podstawą zapalenia jest alergia, konieczne jest dołączenie leków antyhistaminowych i glikokortykosteroidów donosowych do leczenia. Punkcje zatok szczękowych polegające na wprowadzeniu długiej igły do wnętrza zatoki przez przewód nosowy nie są obecnie wykonywane często, chociaż przy dostępnych środkach znieczulających można je wykonywać bezbólowo. Punkcja ma na celu pobranie wydzieliny z zatoki do badania bakteriologicznego i/lub cytologicznego, ocenę charakteru toczącego się zapalenia, usunięcie nadmiernie zagęszczonej wydzieliny zapalnej lub podanie leku bezpośrednio do chorej zatoki.
Operacyjnie leczy się przewlekłe zapalenia zatok nie poddające się trwałemu wyleczeniu poprzednio wymienionymi metodami. Wybór metody i sposobu leczenia zależy od leczącego chirurga-laryngologa. Obecnie pierwszeństwo mają zabiegi z zastosowaniem endoskopów i mikroskopu operacyjnego. Celem ich jest odtworzenie, w przybliżeniu, fizjologicznej czynności zatok i usunięcie tylko tych zmian chorobowych, których nie można wyleczyć inaczej.