PEF i spirometria - dlaczego takie ważne?

PEF i spirometria - dlaczego takie ważne?

Regularny pomiar PEF wymaga wysiłku: trzeba o nim pamiętać, a wyniki zapisywać, jeśli mają być przydatne do prawidłowej oceny przebiegu choroby. Czy korzyści wynikające z regularnych pomiarów PEF równoważą wysiłek włożony w ich wykonywanie - pamiętanie o pomiarze porannym, gdy zwykle spieszymy się do szkoły lub pracy, i wieczornym, kiedy zmęczeni chcemy już spać?

Sądzę że tak, że wiedza jaka wynika z regularnych pomiarów na pewno jest warta tego, niezbyt wielkiego, wysiłku. Najbardziej obiektywnym i ważnym wskaźnikiem ciężkości astmy i skuteczności leczenia jest zmienność drożności oskrzeli. Drożność oskrzeli odpowiada maksymalnej objętości przepływającego przez nie powietrza. Do pomiaru tej objętości stosowane są m.in. pikflometry. Ze względu na łatwość użycia są one zalecane każdemu choremu na astmę. Wyjątek stanowią małe dzieci, które nie są w stanie nauczyć się wykonywania pomiaru, a także dorośli chorzy na astmę epizodyczną, nie wymagający regularnego przyjmowania leków. Wszyscy pozostali chorzy powinni mieć pikflometr i wykonywać pomiary regularnie. W myśl międzynarodowych zaleceń postępowania w astmie, lekarz jest zobowiązany do przekazania choremu pisemnej instrukcji postępowania w okresie zaostrzenia. Podstawowym kryterium w takiej instrukcji są objawy i pomiar PEF. Zwykle zalecenia takie konstruuje się w sposób następujący: "jeżeli pojawia się duszność nocna, konieczność zwiększenia dawek leków doraźnie rozkurczających oskrzela, spadek PEF o 25% lub więcej, to należy zmienić leczenie w sposób następujący...". Bez pomiaru PEF zalecenia te będą trudne lub wręcz niemożliwe do zrealizowania. Warto więc zaopatrzyć się w ten stosunkowo niedrogi (kilkadziesiąt zł) aparat.

ZASADA POMIARU PEF

Badanie wykonuje się w pozycji stojącej, a aparat trzeba trzymać poziomo. Przed wykonaniem pomiaru wskaźnik aparatu powinien być ustawiony na "0". Musimy pamiętać o prawidłowym trzymaniu aparatu, tak aby nie dotykać skali, po której przesuwa się wskaźnik w czasie pomiaru, a także, żeby nie zatykać otworu, którym wydostaje się z aparatu wydmuchiwane powietrze. Przed włożeniem ustnika pikflometru do ust trzeba nabrać jak najwięcej powietrza do płuc, potem włożyć ustnik i gwałtownie, jak najszybciej, wydmuchać powietrze, cały czas dokładnie obejmując ustami ustnik, tak aby powietrze nie uciekało obok. Wydech musi być gwałtowny i szybki, ale niekoniecznie całkowity. Chcąc zobrazować jak ma wyglądać taki gwałtowny wydech, prosi się często chorego, aby wydmuchał powietrze tak, jakby chciał zdmuchnąć na raz wszystkie świeczki na torcie. Po zakończeniu wydechu trzeba odczytać wynik pomiaru na skali aparatu. Badanie powtarzamy trzy razy i notujemy najlepszy wynik. Często do aparatów dołączone są specjalne druki z tabelą, w której można zaznaczać wyniki, podobnie jak na kartach gorączkowych rejestruje się temperaturę. Badanie powtarza się (po trzy razy) rano i wieczorem, najlepiej stale o tych samych porach i zawsze przed lub zawsze po przyjęciu leków. Czasami zalecane jest badanie przed i po lekach rozszerzających oskrzela. Umiejętności wykonania prawidłowo natężonego wydechu można się spodziewać u większości dzieci powyżej piątego roku życia, a czasami nawet u młodszych; w celu zachowania równowagi miedzy możliwością koncentracji dziecka, a chęcią uzyskania najlepszego wyniku można wykonywać nie więcej niż 5 pomiarów (z przerwami między nimi). Trzeba pamiętać, że pojedynczy pomiar może być błędny. Nie powinno się uczyć dzieci chorych na astmę pomiaru PEF przed nauczeniem prawidłowej techniki inhalacji leku z inhalatorka pod ciśnieniem. Niektóre dzieci są w stanie wykonać prawidłowo tylko albo wdech, albo wydech, a inhalacja leku jest oczywiście ważniejsza.
Przy prawidłowym używaniu pikflometrów, kalibracja wykonana przez producenta aparatu powinna być zachowana przez przyrząd przez wiele lat użytkowania. Pomiar PEF może być błędny z wielu powodów:
- niedostateczny wysiłek, zła koordynacja, brak motywacji, ogólne osłabienie, stres;
- zły odczyt wyniku z powodu zatrzymania palcem przesuwającej się strzałki na skali, zatkanie ustnika językiem, nieszczelność ustnika, zatkanie ręką wylotu powietrza;
- możliwość skurczu oskrzeli przy kolejnym natężonym wydechu;
- zwiększenie wartości przez wydmuchanie wraz z powietrzem śliny (splunięcie) lub użycie mięśni języka i szyi (różnica o 50 l/min).

INTERPRETACJA WYNIKÓW

Każdy chory powinien znać swój wynik najlepszy. Powinien on być uzyskany w czasie badania wykonanego w najlepszym okresie samopoczucia raz w roku. Do tego "rekordu rocznego" porównuje się wszystkie wyniki. Duże znaczenie ma także różnica między porannym i wieczornym pomiarem, czyli zmienność dobowa, którą można obliczyć z wzorów:
PEF wieczorny - PEF poranny;
(PEF wieczorny + PEF ranny) x 0,5 : 100% (wg Barnesa).
Wartość wahań dobowych przekraczająca 20% jest niepokojąca i jeśli się powtarza, to wskazuje na konieczność korekty leczenia. Stałe zmniejszanie się wartości PEF w ciągu kilku dni też może świadczyć o zaostrzeniu choroby, podobnie jak gwałtowne zmniejszenie PEF do 50% wartości najlepszej. Zwykle zmniejszenie wartości PEF stwierdza się wcześniej niż chory odczuje pogorszenie przebiegu choroby, nasilenie dolegliwości. Z tego powodu pomiary są cenne dla chorego, ponieważ, po wcześniejszym uzgodnieniu z lekarzem, sam może zwiększyć dawki leków, a dla lekarza wykres wartości PEF pomiędzy kolejnymi wizytami jest wskaźnikiem skuteczności leczenia i może mieć wpływ na zmianę sposobu leczenia. W zależności od wyników, może to być zmniejszenie dawek leków lub - gdy wyniki PEF są nieprawidłowe - zwiększenie dawek albo zmiana leków. Regularne pomiary PEF są też niezwykle cenne przy rozpoznawaniu przyczyn nasilenia duszności, które mogą być związane na przykład z pracą zawodową, kontaktem z alergenami wziewnymi (np. alergeny kota), pokarmowymi, z zakażeniem układu oddechowego itd.

BADANIE SPIROMETRYCZNE

Jest to badanie, które powinno być wykonywane u każdego chorego, który trafia do szpitala z powodu nasilenia astmy, w czasie zaostrzeń choroby nie wymagających pobytu w szpitalu, a najlepiej w czasie wszystkich planowych wizyt u lekarza. Jeśli stwier-dza się w badaniu spirometrycznym cechy obturacji, czyli zmniejszenie przepływu powietrza w oskrzelach, trzeba wykonać próbę rozkurczową, to znaczy powtórzyć badanie po inhalacji krótko działającego leku rozszerzającego oskrzela. Umożliwia to ocenę odwracalności obturacji, czyli ocenę poprawy przepływu powietrza w oskrzelach po inhalacji leku. U większości prawidłowo leczonych chorych na astmę wynik badania po leku rozszerzającym oskrzela powinien być lepszy lub całkiem prawidłowy. Spirometria powinna być wykonana u każdego chorego na astmę co najmniej raz w roku, nawet jeśli nie występują zaostrzenia choroby. W czasie badania spirometrycznego mierzy się więcej wskaźników niż w czasie pomiaru PEF - jest to badanie dokładniejsze. Badanie spirometryczne jest łatwe do wykonania, pod warunkiem posiadania odpowiedniego sprzętu (spirometru), ale wyniki zinterpretować może tylko lekarz.

Podsumowując można powiedzieć, że wysiłek włożony w codzienne pomiary i rejestrację wartości PEF się opłaca - prawidłowa interpretacja wyników umożliwia uniknięcie ciężkich zaostrzeń choroby, a czasem ułatwia też znalezienie przyczyny zaostrzenia. A przynajmniej raz na rok powinno się zrobić badanie spirometryczne, które dostarcza więcej informacji niż badanie PEF.